Αρθρογραφία

Ανάπτυξη του παιδιού
Βασικά σημεία ανάπτυξης του παιδιού
Βασικές Καθημερινές Αναπτυξιακές Δραστηριότητες
Δεξιότητες Ντυσίματος
Δημιουργικές Ασχολίες για το σπίτι
Νοητική Ανάπτυξη και παιχνίδι
Το παιχνίδι στη βρεφική και προσχολική ηλικία
Μήπως είναι ώρα για γιο-γιο
Γραφή
Η γραφή και η σημασία της
Η επιδεξιότητα του χεριού
Δυσγραφία
Εξοικείωση με τη γραφή πριν το Δημοτικό
Η εξέλιξη της ζωγραφικής ικανότητας του παιδιού
Νοητική Στέρηση
Νοητική υστέρηση και Εργοθεραπεία
Διάχυτες Αναπτυξιακές Διαταραχές - Αυτισμός
Σύνδρομο ASPERGER
Αναγνώριση Αναπτυξιακών Διαταραχών
Τι είναι Αυτισμός
Ο Αυτισμός με εικόνες
Διαταραχή Ελλειματικής Προσοχής - Υπερκινητικότητα
Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής
Διάκριση μεταξύ υπερβολικής ζωηρότητας και ΔΕΠ-Υ
Μαθησιακές Δυσκολίες
Πρώιμες ενδείξεις Μαθησιακών Δυσκολιών
Διάφορα Άρθρα
Ενδεικτικές δραστηριότητες για να ενισχύσουμε τη λεπτή κινητικότητα στα παιδιά
Αναπτυξιακή Δυσπραξία και εργοθεραπεια
Αριστερό ή δεξί
Αισθήσεις 5 ή 8
Εάν το παιδί σας
Ενημερωμένος γονιός
Δέκα χρυσοί κανόνες για να γίνουμε καλύτεροι γονείς
Η συμβολή της νηπιαγωγού στη φυσιολογική εξέλιξη του παιδιού
Ένα παιδί δίνει στους γονείς του
Η χρήση της τιμωρίας
Δραστηριότητες για παιδιά
Χρώματα-Σχήματα-Αριθμοί

435

Η ΓΡΑΦΗ ΚΑΙ Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΗΣ

Με τον όρο γραφή εννοούμε ολόκληρο τον ορατό κόσμο τοποθετημένο μέσα σε γραμμές. Πρόκειται για μια τεράστια κατάκτηση του ανθρωπίνου νου μια μοναδική επινόηση που αποτέλεσε το σημαντικότερο γεγονός του ανθρώπου  πάνω στη γη και τέθηκε ως ορόσημο μεταξύ της προϊστορίας και της ιστορίας του ανθρώπου.

Η γραφή είναι η μετατροπή της ηχητικής και γλωσσοκινητικής εικόνας της λέξης σε γραφική εικόνα και δεν είναι ένα προϊόν άσκησης του χεριού ούτε έκφραση των κινήσεών του διότι στον εγκέφαλο γίνεται η τύπωση και από τον εγκέφαλο η εξωτερίκευση.

Η γραφή δεν γεννιέται λοιπόν στο χέρι αλλά στον εγκέφαλο. Το χέρι είναι απλά ένα εκτελεστικό όργανο. Η γραφή δεν είναι μια απλή συνήθεια που μαθαίνεται. Αντιπροσωπεύει μια περίπλοκη νευροαναπτυξιακή διαδικασία που αφορά πολλαπλούς μηχανισμούς (οπτικούς, κιναισθητικούς, αυτόματης μηχανικής μνήμης, και οπτικοποίησης) και συνδέεται με την εγκεφαλική κυριαρχία (Καραπέτσας 1993).

Ένας από τους πρώτους παράγοντες που εντοπίζονται ως δυσκολία σε ένα παιδί από το προνήπιο ακόμη είναι το κατά πόσο μπορεί να ζωγραφίσει με άνεση και ακρίβεια ή να γράψει.  Με τον όρο διαταραχές γραφής εννοούμε επίμονες παθολογικές μορφές που έχουν διάρκεια και όχι τυχαία σφάλματα που προέρχονται από κούραση, έλλειψη προσοχής ή από μια προσωρινή ψυχική διαταραχή.

Το γράψιμο λοιπόν, είναι από τις σημαντικότερες δεξιότητες του ανθρώπου που σχετίζεται με την ολοκλήρωση όλων των κινητικών και αισθητικών δεξιοτήτων του. Το πώς γράφει ένα παιδί δηλαδή, δείχνει σε μεγάλο βαθμό τη μελλοντική γνωστική εικόνα που θα έχει αυτό το παιδί. Αρκεί να αναφέρουμε τους παράγοντες που επηρεάζουν την σωστή γραφή για να καταλάβουμε τη σπουδαιότητα και πολυπλοκότητα αυτής της δεξιότητας:
Λεπτή κίνηση, αδρή κίνηση, στάση σώματος, μυϊκός τόνος, σύλληψη μολυβιού, σταθερότητα συμπεριφοράς, συγκέντρωση προσοχής, οπτικοκινητικός συντονισμός, σταθερότητα και αναγνώριση φορμών, εκτίμηση χώρου, έλεγχος γραμμής, διαχωρισμός εικόνας-φόντου, οπτικό κλείσιμο, προσανατολισμός στο χώρο, κατανόηση μεγεθών, συμμετρία, κατευθυντικότητα, λεπτομερής κινητικός έλεγχος, πυκνότητα, ρυθμός, συχνότητα, συνέχεια, ολική αντίληψη.

Τα  τελευταία 30 χρόνια, στο χώρο της μάθησης και των επιστημών που την έχουν ως αντικείμενο της (όπως η παιδαγωγική και η ψυχολογία) χρησιμοποιείται ο όρος ειδική μαθησιακή διαταραχή που ορίζει την αδυναμία του παιδιού να ανταποκριθεί στις απαιτήσεις ενός κανονικού σχολείου, ενώ δεν υπάρχει ψυχοκινητική ή νοητική καθυστέρηση.

Έτσι στην ηλικία των 3 ετών θα πρέπει το παιδί να μπορεί να αντιγράψει με ακρίβεια σταυρό και κύκλο, στα 4 να κρατά σωστά το μολύβι, να αντιγράφει τετράγωνο και να βάφει σωστά μέσα σε πλαίσιο χωρίς να βγαίνει έξω, στα 5 τρίγωνο, ανθρωπάκι και καμπύλες και στα 6 να μπορεί να αντιγράψει όλα τα κεφαλαία γράμματα του αλφαβήτου και να ξέρει να γράφει το όνομά του σε σειρά τετραδίου.

Μία από τις μαθησιακές διαταραχές που αφορούν το γραπτό λόγο είναι η δυσγραφία. Η αποκατάσταση δηλ. και δυσανάγνωστη γραφή, η οποία εκδηλώνεται ως μεμονωμένο σύμπτωμα ή αποτελεί ένα από τα συμπτώματα ευρύτερων ειδικών μαθησιακών δυσκολιών, όπως η δυσορθογραφία.

Η δυσγραφία είναι μια διαταραχή του οπτικοκινητικού συντονισμού του ατόμου, του συντονισμού δηλ. ανάμεσα στο χέρι, το μολύβι και το μάτι.


Οι Γνήσιες Κεντρικές Διαταραχές είναι:

  • Η Γνήσια αναγνωσιασθένεια και δυσγραφία (ανικανότητα εκμάθησης της γραφής). Η Αλεξία και Αγραφία (ξαφνική απώλεια της αποκτημένης ελεύθερης ή από μνήμης γραφή, λόγω βλάβης του κέντρου των οπτικών μνημονικών εικόνων των λέξεων).
  • Η Αμνησιακή Κινητική Αγραφία και Απρακτική Αγραφία (απώλεια της αποκτημένης καθ' υπαγόρευση και από μνήμης γραφή).
  • Η Καθαρή Κινητική Δυσγραφία που περιλαμβάνει την ατακτική γραφή (άρρυθμες κινήσεις, τινάγματα του χεριού, ανόμοια γράμματα, αλλαγές στη θέση των γραμμάτων, δημιουργία δυσανάγνωστης γραφής), τη χορειακή γραφή (επακόλουθο  της χορείας, δηλ. της μυϊκής ανησυχίας και διαταραχής της συναρμογής στις ηθελημένες κινήσεις η οποία μοιάζει με ατακτική γραφή), την τρεμουλιαστή γραφή (τρέμουλο των δακτύλων), την παρκινσονική Δυσγραφία (υποκινητικότητα, ακαμψία), και η γραφή των επιληπτικών (ανόμοια γραφή, απότομες στάσεις γραφής, μουτζουρώματα, επαναλήψεις, στερεοτυπίες και εμμονές).
  • Επίσης υπάρχει η Ανεστραμμένη γραφή (στην κατακόρυφη κατεύθυνση) και η Καθρεφτική γραφή. Έτσι ορίζεται η  γραφή που πηγαίνει στην αντίθετη κατεύθυνση από την φυσιολογική και στην οποία το κάθε μεμονωμένο γράμμα επίσης αντιστρέφεται. Γράμματα, λέξεις, αριθμοί είναι καλά σχεδιασμένα αλλά στην αντίθετη κατεύθυνση.

 

Τα συχνά χαρακτηριστικά που συνήθως παρουσιάζει το γραπτό κείμενο ενός παιδιού με δυσγραφία είναι:

  • Αλλοίωση του σχήματος των γραμμάτων.
  • Άνισο μέγεθος γραμμάτων.
  • Ελλιπής σεβασμός της οριζόντιας γραμμής και των περιθωρίων του τετραδίου.
  • Άναρχη κατανομή κεφαλαίων και πεζών γραμμάτων.

Επιπλέον, τα παιδιά με δυσγραφία επιδεικνύουν συνήθως ανώριμη ή ιδιότυπη σύλληψη του μολυβιού -ορισμένες φορές και στάσης του σώματος- και ενδέχεται να απαιτούν περισσότερο χρόνο για να ολοκληρώσουν τις γραπτές εργασίες τους.

Ωστόσο, ήδη από το νηπιαγωγείο αλλά και στις  πρώτες τάξεις του δημοτικού σχολείου, μπορούμε να εφαρμόσουμε μια σειρά ασκήσεων που θα βοηθήσουν το παιδί να ανταποκριθεί με μεγαλύτερη ευχέρεια στις απαιτήσεις του γραπτού λόγου.
Εάν οι δυσκολίες στην κίνηση του παιδιού είναι σημαντικές, πρωταρχικός στόχος θα πρέπει να είναι η βελτίωση της κινητικότητας στο σύνολό της, με ασκήσεις ισορροπίας, συντονισμού, αναπνοής και χαλάρωσης.
Εφόσον το παιδί  καταφέρει σε γενικές γραμμές να συντονίζει τις αδρές κινήσεις του, επόμενος στόχος είναι η εξάσκηση στις λεπτές κινήσεις. Κατάλληλες για το σκοπό αυτό είναι οι ασκήσεις ενδυνάμωσης των δακτύλων, με εκτέλεση λεπτών κινήσεων καθημερινής ζωής (κόψιμο με ψαλίδι, κούμπωμα ρούχων, φόρεμα παπουτσιών κλπ).
Επόμενος σκοπός είναι το σωστό κράτημα μολυβιού και όταν και αυτός επιτευχθεί, μπορούμε να περάσουμε στη σωστή φορά της κίνησης της γραφής (από αριστερά προς τα δεξιά).

 

Ορισμένες χρήσιμες ασκήσεις είναι οι παρακάτω:

  • Σχηματισμός γεωμετρικών σχημάτων, ξεκινώντας από τον κύκλο και περνώντας στο τετράγωνο και μετά στο τρίγωνο.
  • Σχηματισμός ευθειών αρχικά, και στη συνέχεια οριζόντιων και κάθετων γραμμών, μέσα σε συγκεκριμένα πλαίσια. πχ
  • Προετοιμασία για γραμματάκια όπως Τ και Π
  • Σχηματισμός τεθλασμένων γραμμών π.χ Προετοιμάζεται έτσι για γραμματάκια όπως και Κ
  • Σχηματισμός καμπύλων γραμμών π.χ ελατήρια.
  • Προετοιμάζεται έτσι για γραμματάκια όπως ε, ζ, ξ, ς.
  • Ή για γ, η, λ, θ, ι, μ, φ, β, α, υ, ψ, και ω.
  • Ένωση τελειών

Στη συνέχεια μπορεί το παιδί να ξεκινήσει γράφοντας τα γράμματα σε μεγάλο μέγεθος, ώσπου να φτάσει σταδιακά στο επιθυμητό.
Η δυσγραφία είναι μία δυσκολία που επηρεάζει άμεσα το παιδί σε όλη τη μαθησιακή του εικόνα, το απογοητεύει όσον αφορά την παραγωγή αυτών που γνωρίζει, το κουράζει και κάνει γενικά όλη τη μαθησιακή διαδικασία επώδυνη και βαρετή. Για το λόγο αυτό η ποιότητα της γραφής είναι ένα σημείο όπου δίνουν πολύ μεγάλη σημασία εδώ και πάρα πολλά χρόνια σε όλες τις προηγμένες χώρες του κόσμου -και τα τελευταία χρόνια και στη χώρα μας -στην αξιολόγηση του παιδιού σχετικά με το εάν είναι έτοιμο να ενταχθεί στην Α΄ Δημοτικού.

Έτσι, υπάρχουν Εργοθεραπευτές όπου αξιολογούν το επίπεδο γραφικής απόδοσης του παιδιού και κρίνουν εάν αυτό θα το δυσκολέψει αργότερα στο Σχολείο και τη μαθησιακή του απόδοση.

Η αντιμετώπιση  της δυσγραφίας γίνεται από τον Εργοθεραπευτή, με εξειδικευμένα τεστ όπως το Visual Motor Integration Test(VMI), το γραφοκινητικό μέρος του Miller (MAP), το τεστ οπτικοκινητικού συντονισμού και λεπτής κινητικότητας του Bruiniks Oseretsky Test of Motor Proficiency, το τεστ οπτικοκινητικού συντονισμού του Lowenstein O.T. Cognitive Assessment, το Write from the start κλπ, αξιολογείται η ικανότητα του παιδιού σε όλους τους παραπάνω τομείς που αναφέρθηκαν και οργανώνεται το εξατομικευμένο πρόγραμμα της εκπαίδευσης στη γραφή.
Οι καλύτερες ηλικίες για να γίνει αυτό βρίσκονται μεταξύ των 4 ετών (εδώ παίζει σημαντικό ρόλο η διάγνωση των δυσκολιών από την Νηπιαγωγό) και φτάνει μέχρι και τη Γ΄ Δημοτικού.
Μετά από την ηλικία των 8-9 ετών, συνήθως είναι δύσκολη η ουσιαστική διόρθωση της δυσγραφίας και μιλάμε απλά για βελτίωση της. Το πρόγραμμα αντιμετώπισης της δυσγραφίας γίνεται μέσα από εξειδικευμένες ασκήσεις και προχωρούν φυσικά στην παροχή οδηγιών από το θεραπευτή για τη συνέχιση του προγράμματος στο σπίτι και το Νηπιαγωγείο ή Σχολείο αντίστοιχα. Η διάρκεια του προγράμματος ποικίλλει ανάλογα με τις δυσκολίες του παιδιού, από 4 μήνες το ελάχιστο σε παιδί με ήπιες δυσκολίες, έως 2 χρόνια το ανώτερο σε παιδιά με πολύ σοβαρές δυσκολίες.

Διάφορες έρευνες (Jennings 1981,Addy 1993, Cermak 1993) έδειξαν την μεγάλη αλληλεπίδραση που υπήρξε ανάμεσα στη βελτίωση στη γραφή και τη μαθησιακή απόδοση παιδιών που αντιμετώπιζαν μαθησιακές δυσκολίες με πρωτογενή ή δευτερογενή δυσγραφία. Αυτές οι έρευνες είναι από μόνες τους αρκετές για να κατανοήσουμε τη σπουδαιότητα της πρώιμης αντιμετώπισης των δυσκολιών της γραφής, μίας τόσο σημαντικής δεξιότητας του ανθρώπου για όλη την εξέλιξή του.